Evropska nedelja prevencije raka grlića materice 2026. godine, kao i svake godine, obeležava se treće nedelje januara. Fokus obeležavanja je podizanje svesti o važnosti HPV vakcinacije, redovnih ginekoloških pregleda (skrininga) i ranog otkrivanja bolesti, kako bi se smanjila stopa oboljevanja i smrtnosti.
Rak grlića materice se razvija u grliću materice žene (ulaz u matericu iz vagine).
Skoro svi slučajevi raka grlića materice (99%) povezani su sa infekcijom visokorizičnim humanim papiloma virusima (HPV), izuzetno čestim virusom koji se prenosi seksualnim kontaktom.
Iako se većina HPV infekcija spontano povlači i ne izaziva simptome, uporna infekcija može izazvati rak grlića materice kod žena.
Rak grlića materice je četvrti najčešći rak kod žena. Procenjuje se da je 2022. godine rak grlića materice dijagnostikovan kod 660.000 žena širom sveta, a oko 350.000 žena je umrlo od ove bolesti.
Cilj obeležavanja Evropske nedelje prevencije raka grlića materice je promocija značaja očuvanja reproduktivnog zdravlja i mogućnosti korišćenja dostupnih mera prevencije, kako mera primarne prevencije (promocija zdravog stila života, odgovornog seksualnog ponašanja i HPV imunizacija), tako i mera sekundarne prevencije (ranog otkrivanja karcinoma grlića materice putem Papanikolau testa i redovnim posetama ginekologu).
Kada se dijagnostikuje, rak grlića materice je jedan od oblika raka koji se najuspešnije leči, sve dok se rano otkriva. Karcinomi dijagnostikovani u kasnim stadijumima takođe se mogu kontrolisati odgovarajućim lečenjem i palijativnim zbrinjavanjem.
Osnovna poruka svim ženama – rak grlića materice je maligna bolest koja se može sprečiti, žene treba da razmišljaju o svom reproduktivnom zdravlju i da u toku godine odvoje samo jedan dan kada će posetiti svog lekara – ginekologa i obaviti preventivni pregled.
Idealno je da se treća nedelja januara svake godine iskoristi da se zakaže preventivni ginekološki pregled, jer će, bez obzira na dužinu čekanja, svaka žena na taj način na vreme sprovesti ovu važnu meru prevencije.
Želimo da osiguramo da sve žene znaju kako se rak grlića materice može sprečiti i blagovremeno lečiti a da bi se to postiglo neophodno je uraditi sledeće:
- Vakcinisati se protiv HPV-a u uzrastu 9-19 godina;
- Znati gde pronaći podršku i dodatne informacije– imati izabranog ginekologa;
- Uraditi skrining grlića materice(od 25 do 64 godine, 1 godišnje ili ređe ako ginekolog odredi);
- Poznavati simptome raka grlića materice(najčešće je to krvarenje između ciklusa ili nakon prestanka ciklusa; osećaj tegoba u donjem trbuhu) i
- Pridržavati se zdravog stila života.
Ključne činjenice
- Rak grlića materice se u velikoj meri može sprečiti HPV vakcinacijom i redovnim skriningom, kako preporučuju nacionalne smernice, a može se izlečiti ako se otkrije rano i blagovremeno leči.
- Rak grlića materice je četvrti najčešći rak kod žena širom sveta sa oko 660.000 novih slučajeva i oko 350.000 smrtnih slučajeva u 2022. godini.
- Najviše stope incidencije i mortaliteta od raka grlića materice su u zemljama sa niskim i srednjim prihodima zbog nedostatka pristupa nacionalnoj vakcinaciji protiv HPV-a, uslugama skrininga i lečenja grlića materice, kao i društvenim i ekonomskim determinantama.
- Rak grlića materice je uzrokovan perzistentnom infekcijom humanim papiloma virusom (HPV). Žene koje žive sa HIV-om imaju 6 puta veću verovatnoću da razviju rak grlića materice u poređenju sa ženama bez HIV-a.
- Zemlje širom sveta ubrzavaju napore da eliminišu rak grlića materice, vođene globalnim ciljevima 90–70–90, što znači da je cilj da 90% devojčica bude potpuno vakcinisano HPV vakcinom do 15. godine, 70% žena podvrgnuto skriningu do 35. i do 45. godine i 90% žena sa prekanceroznim ili invazivnim karcinomom prima odgovarajući tretman.
Globalno, rak grlića materice je četvrti najčešći rak kod žena, sa 660.000 novih slučajeva procenjenih u 2022. godini. Iste godine, oko 94% od 350.000 smrtnih slučajeva uzrokovanih rakom grlića materice dogodilo se u zemljama sa niskim i srednjim prihodima. Najviše stope incidencije i mortaliteta su u podsaharskoj Africi, Centralnoj Americi i Jugoistočnoj Aziji. Ove regionalne razlike odražavaju nejednakosti u pristupu vakcinaciji, skriningu i uslugama lečenja.
Na njih dodatno utiču faktori rizika kao što je prevalencija HIV-a i šire društvene i ekonomske determinante, uključujući rodnu neravnopravnost i siromaštvo.
Žene koje žive sa HIV-om imaju šest puta veću verovatnoću da razviju rak grlića materice u poređenju sa opštom populacijom, a procenjuje se da je 5% svih slučajeva raka grlića materice posledica HIV-a.
Na osnovu podataka Instituta za javno zdravlje Srbije, rak grlića materice je tokom 2024. godine bio četvrti po učestalosti maligni tumor u obolevanju i šesti po učestalosti u umiranju među ženama u Srbiji. Dijagnoza raka grlića materice je postavljena iste godine kod 1048 žena i standardizovana stopa incidencije (*standardna populacija Evrope na 100.000 žena) je iznosila 25,3. Tokom iste godine, 410 žena u Srbiji je umrlo od ove vrste raka i standardizovana stopa mortaliteta je iznosila 8,4.
Dijagnoza raka grlića materice je 2024. godine u Vojvodini postavljena kod 277 žena i standardizovana stopa incidencije je iznosila 25,4. Tokom iste godine, 105 žena je u Vojvodini umrlo od ove vrste raka i standardizovana stopa mortaliteta je iznosila 6,7.
Kada govorimo o obolevanju od raka grlića materice, kod žena u Južnobanatskom okrugu, u 2024.godini, registrovana je stope incidencije od 33,9 i stopa mortaliteta od 9,6 i nalazimo se među okruzima gde se beleže više stope i incidencije i mortaliteta (peto mestu u obolevanju i deseto mestu u umiranju) u odnosu na prosečne stope od ove dijagnoze u Republici Srbiji.
U odnosu na žene u ostalim oblastima Vojvodine, Južni Banat se 2024.godine našao na drugom mestu u obolevanju i trećem mestu u umiranju.
Na osnovu podataka Registra za rak Zavoda za javno zdravlje Pančevo, rak grlića materice se u Južnom Banatu se u 2024. godini nalazio na četvrtom mestu kada govorimo o obolevanju i na petom mestu u umiranju od svih malignih bolesti kod žena, kada je registrovano 50 novoobolelih i 17 žena umrlih od ove vrste raka.
Tabela 1 Distribucija broja obolelih i umrlih od karcinoma grlića materice po opštinama Južnobanatskog okruga u 2024.godini i petogodišnji prosek obolevanja i umiranja
| Rak grlića materice | JBO | Pančevo | Vršac | Kovin | Kovačica | Bela Crkva | Opovo | Plandište | Alibunar | |
| Petogod. pros. (2020-2024) | Oboleli | 41,6 | 18,0 | 7,2 | 3,0 | 4,0 | 1,4 | 1,8 | 2,8 | 3,2 |
| Umrli | 18,4 | 8,2 | 3,4 | 2,2 | 2,0 | 0,4 | 0 | 1,2 | 1,0 | |
| 2024 | Oboleli | 50 | 23 | 6 | 4 | 4 | 0 | 5 | 1 | 7 |
| Umrli | 17 | 9 | 4 | 1 | 0 | 0 | 0 | 3 | 0 | |
Podaci pokazuju da se rak grlića materice registruje kod sve mlađih uzrasta. Najveći broj obolelih žena je bio uzrasta 45-49 godina, dok se bolest registrovala već od 30-34 godine života.
Najviše umrlih je bio u uzrastu 55-59 godina, dok se smrtni ishod registrovao već u uzrastu 35-39 godine života.
Uzroci raka grlića materice
Skoro svi slučajevi raka grlića materice uzrokovani su infekcijom onkogenim tipovima humanog papiloma virusa (HPV). Identifikovano je više od 200 tipova HPV, koji se dele na niskorizične (najčešće izazivaju genitalne bradavice) i visokorizične tipove, od kojih su HPV 16 i 18 najznačajniji jer su povezani sa nastankom karcinoma. Humani papiloma virus (HPV) je česta seksualno prenosiva infekcija koja može uticati na kožu, genitalno područje, analno područje i grlo. Skoro sve seksualno aktivne osobe će biti inficirane u nekom trenutku, obično bez simptoma. U većini slučajeva, imuni sistem prirodno „čisti“ virus. Uporna infekcija određenim kancerogenim tipovima HPV-a može izazvati abnormalne ćelije koje se mogu razviti u rak.
Uporna HPV infekcija grlića materice (donji deo materice ili materice, koji se otvara u vaginu – takođe se naziva porođajni kanal) može dovesti do prekanceroznih lezija koje, ako se ne leče, uzrokuju oko 95% slučajeva raka grlića materice. Obično je potrebno 15–20 godina da abnormalne ćelije postanu rak. Kod žena sa oslabljenim imunološkim sistemom, kao što je nelečeni HIV, ovaj proces može biti brži i trajati 5–10 godina.
Faktori koji povećavaju rizik od progresije raka uključuju: stepen onkogenosti tipa HPV, imunološki status, prisustvo drugih seksualno prenosivih infekcija, broj porođaja, starost pri prvoj trudnoći, upotrebu hormonske kontracepcije i pušenje.
Prevencija raka grlića materice
- Podizanje javne svesti, jačanje zdravstvene pismenosti i poboljšanje pristupa informacijama i uslugama ključni su za prevenciju i kontrolu tokom celog životnog ciklusa:
- HPV vakcinacija za devojčice uzrasta od 9 do 14 godina je veoma efikasna u sprečavanju infekcije, raka grlića materice i drugih karcinoma povezanih sa HPV-om.
- Skrining grlića materice od 30. godine (25 godina kod žena koje žive sa HIV-om) može otkriti prekancerozne lezije grlića materice, a u kombinaciji sa blagovremenim lečenjem može sprečiti progresiju do raka grlića materice.
U bilo kojoj dobi, rano otkrivanje simptoma kod žena, praćeno brzim kvalitetnim i lečenjem, može izlečiti rak grlića materice.
Izvori:
Registar za rak Zavoda za javno zdravlje Pančevo
https://izjzv.org.rs/?lng=&cir=&link=3-15-4545
Leave a reply