Mart je u Srbiji posvećen borbi protiv raka, sa ciljem podizanja svesti o važnosti prevencije, zdravih stilova života i ranog otkrivanja malignih bolesti.
Prema najnovijim procenama Svetske zdravstvene organizacije i Međunarodne agencije za istraživanje raka (IARC), u svetu je u 2022. godini registrovano približno 20 miliona novih slučajeva malignih bolesti i oko 9,7 miliona smrtnih ishoda od raka.
Tokom života, jedan od pet muškaraca i jedna od šest žena će oboleti od raka, a jedan od osam muškaraca i jedna od jedanaest žena će umreti od nekog oblika maligne bolesti.
Upoznajte se sa mogućim prvim znacima i simptomima malignih tumora (raka)
Ključne činjenice:
- Rak je jedan od vodećih uzroka smrti širom sveta i odgovoran je za skoro 10 miliona smrti u 2022. godini, ili skoro svaki šesti smrtni slučaj.
- Najčešći karcinomi su karcinom dojke, pluća, debelog creva i rektuma i prostate, a kod nas (usled nepravovremenog otkrivanja i lečenja i kasnog uvođenja imunizacije) i rak grlića materice.
- Otprilike 1/3 smrtnih slučajeva od raka je posledica upotrebe duvana, visokog indeksa telesne mase, konzumiranja alkohola, malog unosa voća i povrća i nedostatka fizičke aktivnosti.
- Infekcije koje izazivaju rak, kao što su humani papiloma virus (HPV) i hepatitis, odgovorne su za približno 30% slučajeva raka u zemljama sa niskim i nižim srednjim prihodima.
- Mnoge vrste raka se mogu izlečiti ako se rano otkriju i efikasno leče.
- Najvažniji organizovani, populacioni, skrinizi na rak (otkrivanje u ranoj fazi kada još nema simptoma) su: Papanikolau test (rano otkrivanje raka grlića materice; od 25 do 64 godine, 1 godišnje ili ređe ako ginekolog odredi), mamografija (rano otkrivanje raka dojke; od 50 do 69 godina, 1 u 2 godine) i test na skriveno krvarenje u stolici (rano otkrivanje raka debelog creva; od 50 do 74 godine, 1 u 2 godine).
- Imunizacija dece, posebno protiv hepatitisa u uzrastu odojčeta (smanjuje se rizik od hepatocelularnog karcinoma) i HPV imunizacija kod oba pola, od 9 do 19 godina (sprečava kod žena – rak grlića materice, vagine i vulve; kod muškaraca – rak penisa, a kod oba pola – rak zadnjeg dela grla i završnog dela debelog creva).
Obolevanje i umiranje od raka u svetu
Prema najnovijim procenama Svetske zdravstvene organizacije i Međunarodne agencije za istraživanje raka, obolevanje od malignih bolesti u svetu je poraslo sa 12,7 miliona u 2008. godini i 14,1 miliona ljudi u 2012. godini na 19,3 miliona ljudi u 2020. godini. Prema istom izvoru, registrovano je 9,9 miliona smrtnih slučajeva od svih lokalizacija malignih tumora u 2020. godini. Procena je da će tokom života jedan od pet muškaraca i jedna od šest žena oboleti od raka, a jedan od osam muškaraca i jedna od jedanaest žena umreti od nekog oblika maligne bolesti.
Povećano opterećenje rakom je posledica nekoliko faktora, od kojih su najznačajniji ukupan porast stanovništva i produženo očekivano trajanje života, ali i promena učestalosti određenih faktora rizika za rak, povezanih sa socijalnim i ekonomskim razvojem. Primer su zemlje ubrzanog ekonomskog razvoja, gde su u prošlosti najučestaliji bili maligni tumori koji su posledica infekcije. Sada se u ovim zemljama češće javljaju oni tipovi malignih bolesti koji se dovode u vezu sa stilom života i koji su učestaliji u industrijski razvijenim zemljama.
Uprkos činjenici da su preventivni programi u nekim zemljama doveli do značajnog smanjenja stopa obolevanja od nekih lokalizacija raka, kao što su rak pluća (primer, kod muškaraca u Severnoj Evropi i Severnoj Americi) i rak grlića materice (primer, u većini zemalja, osim u zemljama subsaharske Afrike), novi podaci pokazuju da se i dalje većina zemalja još suočava sa povećanjem apsolutnog broja slučajeva malignih bolesti koji se kasno dijagnostikuju i zahtevaju dugotrajno lečenje i negu.
U svetu su, i dalje, rak pluća, rak dojke i rak debelog creva vodeće lokalizacije raka u obolevanju i u umiranju. Ove tri vrste raka čine zajedno jednu trećinu novoobolelih i umrlih osoba od raka. Rak pluća je najčešće dijagnostikovan rak kod muškaraca i čini 14,5% svih novih slučajeva raka i 22% svih smrtnih slučajeva od raka kod muškaraca. Potom slede karcinom prostate (13,5%) i kolorektalni karcinom (10,9%). Rak dojke je najčešće dijagnostikovan maligni tumor kod žena (čini 24,2% svih novootkrivenih slučajeva raka) i vodeći uzrok smrti od raka kod žena (15%), a slede ga rak pluća (13,8%) i rak debelog creva (9,5%).
Epidemiološke karakteristike malignih bolesti u Republici Srbiji
U Srbiji su tokom 2024. godine od svih malignih tumora obolele 41.472 osobe (21.793 muškarca i 19.679 žena). Iste godine od raka je umrlo 20.314 osoba oba pola, 10.967 muškaraca i 9.347 žena. Muškarci u našoj sredini najviše su obolevali od raka pluća, kolona i rektuma i prostate. Kod žena maligni proces je najčešće bio lokalizovan na dojci, plućima, kolonu i rektumu i grliću materice. Maligni tumori pluća i bronha vodeća su lokalizacija u obolevanju i u umiranju među muškarcima, odnosno drugi su po učestalosti uzrok obolevanja i prvi po učestalosti uzrok umiranja među ženama sa dijagnozom raka. Tokom 2024. godine u Srbiji su od raka bronha i pluća obolele 6.424 osobe (4.246 muškaraca i 2.178 žena) i umrle su 4.842 osobe oba pola (2.998 muškaraca i 1.844 žene). Rak dojke najčešći je maligni tumor u obolevanju i drugi najčešći tumor u umiranju kod žena. U Srbiji je 2024. godine od malignih tumora dojke obolelo 4.544, a umrlo je 1.700 žena. Maligni tumori debelog creva i rektuma u našoj zemlji druga su po učestalosti lokalizacija raka u obolevanju i umiranju kod muškaraca, odnosno treći po učestalosti u obolevanju i u umiranju od malignih tumora kod žena. Od malignih tumora debelog creva i rektuma obolelo je 5.348 osoba (3.271 muškarac i 2.077 žena) i umrle su 2.543 osobe oba pola (1.570 muškaraca i 973 žene). Rak grlića materice je tokom 2024. godine bio četvrti po učestalosti maligni tumor u obolevanju i šesti po učestalosti u umiranju među našim ženama. Dijagnoza raka grlića materice je postavljena iste godine kod 1.048 žena, dok je 410 žena umrlo od ove vrste malignog tumora. Treći po učestalosti maligni proces među našim muškarcima lokalizovan je na prostati. Tokom 2024. godine od raka prostate novoobolelo je 2.704, a umrlo je 1.059 muškaraca. Rak je bolest starije populacije i stope obolevanja počinju da rastu posle 55. godine, a najviše su kod muškaraca registrovane posle 75 i više godina, a kod žena najviše stope su registrovane ranije, počev od 70. godine. Kada govorimo o umiranju i kod muškaraca i kod žena stope počinju da rastu od 60. godine, a najviše se registruju posle 75 i više godina. Srbija se prema procenama Međunarodne agencije za istraživanje raka svrstava među 40 zemalja Evrope u grupu zemalja sa nešto nižim rizikom obolevanja (nalazi se na 33. mestu) i visokim rizikom umiranja od malignih bolesti u Evropi (na četvrtom mestu, posle Mađarske, Poljske i Rumunije). Procenjene stope obolevanja od svih malignih tumora su niže kod muškaraca nego kod žena. Muškarci u Srbiji su u srednjem riziku obolevanja od svih malignih tumora, u odnosu na muškarce u zemljama Istočne i Zapadne Evrope. Za razliku od muškaraca, žene u Srbiji su u nešto višem riziku obolevanja od svih malignih tumora, odmah posle žena u Zapadnoj i Severnoj Evropi
Na osnovu podataka Registra za rak Zavoda za javno zdravlje Pančevo, u Južnobanatskom okrugu je u 2024. godini od malignih bolesti obolelo 1580 osoba – 794 muškaraca i 786 žena, dok su registrovana 803 (428 muškaraca i 375 žena) smrtna ishoda.
Prateći petogodišnje i desetogodišnje proseke obolevanja i umiranja u našem okrugu, zabeležen je porast broja obolelih, ali pad broja umrlih od ovih bolesti.
Najveći broj obolelih u našem okrugu je u uzrastu 55-75, dok se bolest registruje i kod znatno mlađih osoba, već sa 20-25 godina života.
Prema broju stanovnika, najveće stope obolevanja u 2024.god. su registrovane u Pančevu (679,3) i Alibunaru (605,7), a najmanje u Plandištu (418,9) i Kovačici (465,4).
Prema broju stanovnika najveće stope umiranja u 2024. godini su bile u Plandištu (390,6) i Beloj Crkvi (352,6), a najmanje u Kovačici (234,5) i Kovinu (289,0).
Tabela 1. Distribucija broja obolelih i umrlih, incidencije i mortaliteti malignih tumora po opštinama Južnobanatskog okruga u 2024.godini (stope na 100.000 stanovnika)
| JBO | Pančevo | Vršac | Kovin | Kovačica | Opovo | Bela Crkva | Plandište | Alibunar | |
| Obol. | 1580 | 782 | 262 | 169 | 98 | 56 | 73 | 37 | 103 |
| Inc | 610,2 | 679,3 | 579,9 | 604,6 | 465,4 | 593,5 | 509,4 | 418,9 | 605,7 |
| Umrli | 803 | 378 | 131 | 80 | 49 | 28 | 50 | 34 | 53 |
| Mt | 312,1 | 329,3 | 292,5 | 289,0 | 234,5 | 298,7 | 352,6 | 390,6 | 314,5 |
Od ukupnog broja obolelih od raka u 2024. godini u Južnom Banatu, najveći broj muškaraca je oboleo od karcinoma pluća 17,4%, debelog creva 15,4% i prostate 14,2%, dok su žene najviše obolevale od raka dojke 23%, pluća 10,2% i debelog creva 9,7%.
Od ukupnog broja umrlih od malignih bolesti u 2024. godini u našem okrugu, u muškoj populaciji najveći broj umrlih bio je od karcinoma pluća 29,4%, debelog creva 15,4% i prostate 8,2%, dok je kod žena najčešći uzrok smrti bio rak pluća 20,5%, rak dojke 19,5% i debelog creva 10,1%.
Prevencija i rano otkrivanje
Prevencija malignih bolesti predstavlja najefikasniji pristup u kontroli raka. Procenjuje se da je moguće uticati na približno dve trećine faktora rizika, a da se čak 40% malignih bolesti može sprečiti primenom zdravih stilova života. Najznačajniji faktori rizika su: pušenje duvana, nepravilna ishrana, prekomerna telesna težina, nedovoljna fizička aktivnost, konzumiranje alkohola, prekomerno izlaganje Suncu, kao i hronične infekcije. Oko 30% smrtnih ishoda od raka povezano je sa pušenjem, gojaznošću, fizičkom neaktivnošću i alkoholom. Pušenje je pojedinačni faktor rizika odgovoran za svaki treći slučaj raka i za većinu karcinoma pluća, ali i za brojne druge lokalizacije. Prekomerna telesna težina i fizička neaktivnost povećavaju rizik od raka debelog creva, dojke, tela materice i prostate, dok konzumiranje alkohola povećava rizik od raka usta, ždrela, dojke, debelog creva i jetre. Svaka preterana izloženost Sunčevom zračenju i solarijumima povećava rizik od raka kože, a oko 10% svih slučajeva raka povezano je sa infekcijama. Rano otkrivanje raka značajno povećava šanse za uspešno lečenje, smanjuje smrtnost i troškove lečenja. Prema smernicama Svetske zdravstvene organizacije, neophodno je podizati svest stanovništva o ranim simptomima raka, jačati kapacitete zdravstvenih službi i omogućiti pravovremenu dijagnostiku i lečenje.
Izvori:
Registar za rak Zavoda za javno zdravlje Pančevo
https://www.batut.org.rs/download/aktuelno/epidmb2024.pdf
https://izjzv.org.rs/?lng=&cir=&link=3-15-4559
Leave a reply